Artikel 10
1. Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.
2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
3. De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.

Artikel 12
1. Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen.
2. Voor het binnentreden overeenkomstig het eerste lid zijn voorafgaande legitimatie en mededeling van het doel van het binnentreden vereist, behoudens bij de wet gestelde uitzonderingen.
3. Aan de bewoner wordt zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden verstrekt. Indien het binnentreden in het belang van de nationale veiligheid of dat van de strafvordering heeft plaatsgevonden, kan volgens bij de wet te stellen regels de verstrekking van het verslag worden uitgesteld. In de bij de wet te bepalen gevallen kan de verstrekking achterwege worden gelaten, indien het belang van de nationale veiligheid zich tegen verstrekking blijvend verzet.

Recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven
1. Een ieder heeft recht op respect voor zijn privé leven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.

1. Niemand mag worden onderworpen aan willekeurige of onwettige inmenging in zijn privéleven, zijn gezinsleven, zijn huis en zijn briefwisseling, noch aan onwettige aantasting van zijn eer en goede naam.
2. Een ieder heeft recht op bescherming door de wet tegen zodanige inmenging of aantasting.

Na de invoering van de Wet werk en bijstand (WWB) in 2004 is de opsporing en bestrijding van bijstandsfraude explosief gegroeid, alsof de jacht is geopend. Dat is niet verwonderlijk omdat de gemeenten nu niet alleen controleren op recht- en doelmatigheid, maar ook de uitkeringen moeten uit een vast budget betalen.

Bij huisbezoeken komen de medewerkers in de woning en worden privé-eigendommen en persoonlijke papieren bestudeerd, waarna de bewoner wordt gevraagd een verklaring af te leggen. De inbreuk op de privé-sfeer van uitkeringsgerechtigden is niet wettelijk geregeld. Gemeenten moeten voorschriften en protocollen voor de medewerkers van de Sociale Dienst opstellen. Deze regels hebben geen rechtskracht en worden regelmatig geheel of gedeeltelijk genegeerd. Uitkeringsgerechtigden hebben het recht om het bezoek en het afleggen van een verklaring te weigeren. Ambtenaren van Sociale Diensten wijzen hen daar niet of niet duidelijk genoeg op. Vaak krijgen mensen te horen dat weigering gevolgen heeft voor de uitkering, in strijd met de richtlijnen.

Omdat er geen formele wetgeving voor deze inbreuk op de privacy is gelden internationale verdragen (art. 8 Europees Verdrag van de Rechten voor de Mens, art. 17 Internationale Vedrag inzake de Burgerrechten en Politieke Rechten en art. 10 Nederlandse Grondwet). Verschillende colleges van B&W erkennen dit, zonder er consequenties aan te verbinden. Overheden handelen dus willens en wetens in strijd met mensenrechtenverdragen.

Voorstanders van onaangekondigde huisbezoeken voeren aan dat deze gerechtvaardigd en rechtsgeldig zijn als er een 'gegrond vermoeden' van bijstandsfraude bestaat. Dit is juridisch twijfelachtig. Als gemeenten bijstandsfraude aanmerken als een strafbaar feit dan behoort elke 'verdachte' recht te hebben op de bescherming die hoort bij een strafrechtelijk onderzoek, zoals recht op een advocaat, zwijgrecht, huiszoekingsbevel. Omdat deze onaangekondigde huisbezoeken worden uitgevoerd in het kader van het bestuursrecht, krijgen zij deze bescherming niet.

De voorzieningenrechter heft op het (...) opgelegde verbod om - al dan niet aangekondigde - huisbezoeken af te leggen bij verzekerden of toekomstige verzekerden ten aanzien van wie geen enkele (...) aanwijzing bestaat dat zij zich schuldig (zullen) maken aan misbruik van hun recht op een uitkering ingevolge de AOW, met dien verstande dat deze opheffing geschiedt onder de voorwaarden dat:
- de verzekerde of toekomstige verzekerde toestemming heeft gegeven voor het binnentreden;
- deze toestemming op basis van vrijwilligheid is verleend;
- de toestemming is gebaseerd op volledige en juiste informatie over reden en doel van het huisbezoek;
- de verzekerde of toekomstige verzekerde duidelijk is gemaakt dat het niet geven van toestemming zonder (directe) consequenties zal blijven voor de verlening van de AOW-uitkering.

De Raad heeft geoordeeld dat huisbezoeken een noodzakelijk en adequaat controle-instrument kunnen zijn om de aanspraak op bijstand te kunnen vaststellen. Bij het inzetten ervan moet echter recht worden gedaan aan de in artikel 8 van het EVRM besloten liggende waarborgen voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de bijstandscliënt. Dit betekent dat aan de bijstandscliënt/bewoner vooraf toestemming moet worden gevraagd voor het binnentreden en dat hem vooraf moet worden medegedeeld dat het eventuele weigeren van toestemming geen directe gevolgen heeft voor de bijstandsverlening. Slechts wanneer de gemeente op grond van feiten en omstandigheden reden heeft om te twijfelen aan de rechtmatigheid van de bijstandsverlening, behoeft het weigeren van toestemming niet zonder gevolgen te blijven. De bewijslast dat de bewoner na voorgelicht te zijn over zijn rechten, vrijwillig toestemming heeft gegeven voor het binnentreden, berust op de gemeente.

Aan het niet meewerken aan een huisbezoek kunnen pas gevolgen worden verbonden (in de vorm van weigeren, beëindigen of intrekken van bijstand) indien voor dat huisbezoek in het individuele geval een redelijke grond bestaat.

3-7-06 - Het optreden van de sociale dienst bij de controlerende huisbezoeken is "niet behoorlijk", aldus de Amsterdamse Ombudsman. Er zijn 22 klachten binnengekomen over de werkwijze van controleurs. Eén klager voelde zich geïntimideerd door twee controleurs in zwarte leren jassen, waarvan één een donkere zonnebril droeg. Ook waren er klachten over controleurs die opeens binnenstonden zonder zich te hebben gelegitimeerd of te vertellen waarvoor ze kwamen. Ook worden toevallig aanwezige bezoekers lastig gevallen.
De sociale dienst geeft nauwelijks een onderbouwing van het besluit dat op basis van de controle wordt genomen, en de rapportage van het huisbezoek wordt niet beschikbaar gesteld. Hierdoor wordt het voor aanvragers van een uitkering moeilijker om bezwaar te maken tegen een beschikking. Toch zijn er 1500 bezwaarschriften ingediend naar aanleiding van beslissingen op basis van controles, zodat één op de acht beslissingen tot een bezwaarschrift leidt. 350 daarvan zijn gegrond verklaard.
De conclusie luidt dat mensen slecht worden geïnformeerd over hun rechten en de gang van zaken bij de huisbezoeken en dat de noodzaak ervan niet goed wordt onderbouwd.

6-11-07 - De gemeente Rotterdam gaat onzorgvuldig te werk bij het afleggen van huisbezoeken. Interventieteams, die soms bestaan uit twaalf man, schenden geregeld regels en rechtsnormen. Hun optreden mondt veelal uit in een inbreuk op de privacy. Dit stelt de Rotterdamse Ombudsman in het rapport Baas in eigen huis (PDF).
"De discussie over huisbezoeken concentreert zich vooral rond het rendement en gaat voorbij aan het rechtsstatelijke uitgangspunt dat de woning van een burger een overheidsvrije zone is", aldus Van Kinderen. Aanleiding voor het onderzoek waren klachten van burgers die zich geïntimideerd voelden. Volgens Van Kinderen is dat gevoel terecht. "Burgers worden willens en wetens overrompeld" en "onder oneigenlijke druk gezet (...) om toestemming voor een huisbezoek te geven". Zijn conclusie is gebaseerd op 48 getuigenissen. (diverse media).

In de sociale wetgeving, waaronder de (...) WWB, wordt ten aanzien van de bepalingen inzake gezamenlijke huishouding hetzelfde begrip "hoofdverblijf" gehanteerd. Ook de jurisprudentie heeft (...) dezelfde strekking. Het aanhouden van afzonderlijke woonadressen hoeft op zichzelf aan het gezamenlijk voorzien in huisvesting of het gezamenlijk hebben van een hoofdverblijf in dezelfde woning niet in de weg te staan. In dat geval zal echter redelijkerwijs aannemelijk moeten zijn, dat desondanks een feitelijke situatie van samenwoning bestaat doordat op een andere wijze zodanig gebruik van de woningen wordt gemaakt, dat in feite van samenwonen moet worden gesproken.

Volgens de jurisprudentie dient de vraag waar iemand zijn woonadres heeft te worden beantwoord aan de hand van de feitelijke situatie. De belanghebbende is verplicht juiste en volledige informatie over zijn woonadres te verstrekken (...). Bij de beoordeling van wat het hoofdverblijf is, kan onder meer in aanmerking worden genomen: het feitelijk verblijf, de mate van inrichting (...), het energie-, water-, en gasverbruik, de adressering van post, het reageren op verzoeken van bijvoorbeeld gemeenten, onderhoudsbedrijven en dergelijke. Op grond van deze criteria, de voorlichting en de hulp die in individuele gevallen aan betrokkene wordt geboden, zal aldus tot een heldere vaststelling kunnen worden gekomen.
Bij het toezicht of deze vaststelling de juiste is, zal de handhaver de situatie beoordelen aan de hand van de feitelijke omstandigheden. Daartoe kan onder meer in aanmerking worden genomen: het aantal dagen en nachten dat iemand op dat adres verblijft, de vraag waar de administratie staat, het beschikken over de huissleutel, de persoonlijke bezittingen en het uitoefenen van hobby's.(...)
Er moet met andere woorden door de verantwoordelijke instanties maatwerk worden verricht.

Wanneer het onderzoek tot de conclusie leidt dat het opgegeven adres niet het hoofdverblijf is, betekent dat niet automatisch dat het andere woonadres wel het hoofdverblijf is. Dat laatste dient apart te worden onderzocht. Alle feiten en omstandigheden dienen in onderling verband te worden bezien, gewogen en beoordeeld. Het samenspel daarvan leidt tot het oordeel of er sprake is van het hebben van een hoofdverblijf.