Werken met behoud van uitkering?
Aangepaste en ingekorte notitie van PEL (Leeuwarden).
De informatie is niet geheel actueel meer, want er hebben nieuwe ontwikkelingen plaatsgevonden nadat de notitie werd geschreven, maar nog wel relevant.
Stoere praat - Artikelen en gerechtelijke uitspraken - Horigheid & uitbuiting?
Pagina wordt binnenkort op de laatste stand gebracht.
"In verschillende landen van de Europese Unie wordt gewerkt aan een hervorming van de arbeidsmarkten en de invoering van activeringstrajecten voor langdurig werklozen en arbeidsongeschikten, waarbij zij met behoud van uitkering in disciplineringstrajecten tewerk worden gesteld. Dit past in het kader van de Europese coordinatie voor de hervorming van de arbeidsmarkten, in de wandeling de 'strategie van Lissabon' genoemd. Doel daarbij is om ervoor te zorgen dat op flexibele arbeidsmarkten zonder dat je een baan met bestaanszekerheid kunt vinden er zo weinig mogelijk uitvallers zijn en arbeidskrachten worden gedisciplineerd in de carroussel van de concurrentie om de schaarse banen mee te blijven draaien in een situatie van blijvende massawerkloosheid."
(Bron: persbericht Bijstandsbond, Amsterdam)
Samenvatting en conclusies.
Inleiding
Naast 'verplicht' vrijwilligerswerk of 'werken met behoud van uitkering' zijn er de termen 'verloning' (van de uitkering) en 'sociale activering'. Afgezien van inhoudelijke overwegingen (...) zou er duidelijkheid over moeten komen of dit wel mag. Het gaat hier niet over vrijwilligerswerk op eigen initiatief(...).
Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens (EVRM):
Art. 4.1: Niemand mag in slavernij of dienstbaarheid worden gehouden.
Art. 4.2: Niemand mag gedwongen worden dwangarbeid of verplichte arbeid te verrichten.
Art. 4 verbiedt 'verplichte arbeid', zowel met als zonder loon.
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
Art. 23.1: Een ieder heeft recht op arbeid, op vrije keuze van beroep, op rechtvaardige en gunstige arbeidsvoorwaarden en op bescherming tegen werkloosheid.
Verplicht 'vrijwilligerswerk' en 'werken met behoud van uitkering' zijn geen 'vrije keuze van beroep'.
Art. 23.2: Een ieder, zonder enige achterstelling, heeft recht op gelijk loon voor gelijke arbeid.
Bij ´werken met behoud van uitkering' is hiervan geen sprake. Een uitkering is geen loon in ruil voor verplichte arbeid; arbeidsovereenkomst en CAO ontbreken.
Art. 23.3: Een ieder, die arbeid verricht, heeft recht op een rechtvaardige en gunstige beloning, welke hem en zijn gezin een menswaardig bestaan verzekert, welke beloning zo nodig met andere middelen van sociale bescherming zal worden aangevuld.
Bij 'werken met behoud van uitkering' worden 'middelen van sociale bescherming' als een soort 'loon' gebruikt maar is dat 'rechtvaardige en gunstige beloning'?
Wet Werk en Bijstand
Art. 7 Opdracht college: 1. Het college is verantwoordelijk voor: a. het ondersteunen van personen die algemene bijstand ontvangen, personen met een uitkering op grond van de Algemene nabestaandenwet en niet-uitkeringsgerechtigden bij arbeidsinschakeling en, indien het college daarbij het aanbieden van een voorziening, waaronder begrepen sociale activering, gericht op arbeidsinschakeling noodzakelijk acht, voor het bepalen en aanbieden van deze voorziening,...
Het College kan dus o.a. 'sociale activering, gericht op arbeidsinschakeling' 'aanbieden'.
Art. 6c Sociale activering: het verrichten van onbeloonde maatschappelijke zinvolle activiteiten gericht op arbeidsinschakeling of, als arbeidsinschakeling nog niet mogelijk is, op zelfstandige maatschappelijke participatie.
Naast 'werken met behoud van uitkering' of 'verplicht' vrijwilligerswerk gericht op het verkrijgen van betaald werk, gaat het ook om 'maatschappelijke participatie'. Dat zou kunnen betekenen dat de WWB het geoorloofd acht dat het College zich bemoeit met iemands 'maatschappelijke participatie'. Raak dit niet aan de vrijheid om binnen het kader van de wet te leven en te handelen zoals het iemand goeddunkt?
Art. 9 Plicht tot arbeidsinschakeling: 1. De belanghebbende van 18 jaar of ouder doch jonger dan 65 jaar is, vanaf de dag van melding als bedoeld in artikel 44, tweede lid, verplicht: (...) b. gebruik te maken van een door het college aangeboden voorziening, waaronder begrepen sociale activering, gericht op arbeidsinschakeling, alsmede mee te werken aan een onderzoek naar zijn mogelijkheden tot arbeidsinschakeling.
Deze definitie van 'sociale activering' suggereert dat 'werken met behoud van uitkering dat op termijn leidt naar betaald werk' en 'werken met behoud van uitkering dat daar niet toe leidt', tot de beleidsmogelijkheden kunnen behoren.
Verplichte arbeid is echter op grond van artikel 4 lid 2 EVRM (zie boven) niet toegestaan.
Voorstel voor juridische toetsing
Er moet helderheid komen over de verenigbaarheid van beleid en WWB met het EVRM en andere internationale regelgeving:
1. Zijn art. 7.1a en 9.1b van de WWB op onderdelen in strijd met het EVRM en de Universele Verklaring?
2. De vraag is of bijv. het sturen van jongeren naar werkgevers voor 'werk met behoud van uitkering', en om zo te bezuinigen op (gesubsidieerde) arbeid, niet in strijd is met het EVRM en de Universele Verklaring.
Onbetaalde arbeid en de WWB
In de WWB staat (art. 9.1b) dat de uitkeringsgerechtigde verplicht is gebruik te maken van een door het college aangeboden voorziening, waaronder begrepen sociale activering, gericht op arbeidsinschakeling, en om mee te werken aan een onderzoek naar zijn mogelijkheden tot arbeidsinschakeling.
De verplichting tot onbetaalde arbeid geldt dus alleen als deze gericht is op arbeidsinschakeling. B&W zouden echter kunnen stellen dat onbetaalde arbeid de kansen op een baan vergroot en dus gericht is op arbeidsinschakeling. De Memorie van Toelichting hierover:
Het verrichten van werkzaamheden met behoud van uitkering kan onder bepaalde voorwaarden verplicht worden opgelegd. In de eerste plaats staat bij de keuze van programma's door gemeenten de bijdrage van de activiteiten op de uitstroom naar arbeid centraal. De programma's kunnen dus nooit louter dienen als een budgetvriendelijke oplossing voor het doen verrichten van maatschappelijk nuttige activiteiten waarvoor geen of onvoldoende publieke financiering voor handen is.
[Eigenlijk ondergraaft "louter" het verbod omdat er andere redenen verzonnen kunnen worden. Het kabinet stelt wel 'dat uitkeringsgerechtigden niet gebruikt kunnen worden als goedkope arbeidskrachten'.]
Hieruit volgt dat de verplichting om mee te werken alleen mag worden opgelegd als de werkzaamheden noodzakelijk zijn voor uitstroom naar regulier werk. Dus als de cliënt baat heeft bij het opdoen van werkervaring, of moet wennen aan bepaalde aspecten van reguliere arbeid, zoals regelmaat, gezagsverhouding, enz. B&W moet dit eerst vaststellen op basis van een individuele beoordeling, gevolgd door een beschikking.
[Het *collectief* verplicht opleggen van onbetaalde arbeid wordt impliciet verboden.]
Daarbij is sprake van een beperkte periode, bijv. enkele maanden. [Er zijn gemeenten waar mensen elk heel of elk half jaar een nieuw contract krijgen en zo jarenlang onbetaalde arbeid verrichten. Dit is verboden.]
Over het algemeen zullen de werkzaamheden gepaard moeten gaan met goede individuele begeleiding, afstemming op de capaciteiten van de cliënt enz. [verbod op collectief opgelegde verplichtingen].
Hhet arbeidsrecht stelt echter grenzen. Als de situatie niet wezenlijk verschilt van een dienstbetrekking, kan de betrokkene via de rechter loonbetaling afdwingen. De volgende maatstaven worden in het Burgerlijk Wetboek (BW7, Art. 610) en op basis van jurisprudentie gehanteerd om vast te stellen of het gaat om een dienstbetrekking:
1) er moet sprake zijn van een persoonlijke verplichting om arbeid te verrichten,
2) er is sprake van een gezagsverhouding,
3) er wordt voor de arbeid een zeker bedrag betaald dat beschouwd kan worden als loon,
4) aan deze maatstaven wordt gedurende een zekere tijd voldaan.
[Aan 1, 2 en 4 wordt voldaan, 3 is onduidelijk: wanneer wordt het bedrag beschouwd als loon? Als de uitkering een tegenprestatie is voor geleverde arbeid. Vandaar de nadruk van het kabinet op de randvoorwaarden (beperking in tijd, uitstroom naar betaalde arbeid als doel). Een bijstandsgerechtigde die langere tijd arbeid moet verrichten voor een uitkering zou loonbetaling kunnen afdwingen].
Voor cliënten met weinig of geen perspectief op uitstroom naar reguliere arbeid kan de gemeente kiezen voor onbeloonde arbeid op eigen initiatief van de cliënt (premie!), om zo maatschappelijk isolement te voorkomen of te doorbreken.
[Het kabinet is genuanceerder en voorzichtiger is dan sommige gemeentebesturen.]
WWB en onbetaalde arbeid: samenvatting:
1) Gemeenten kunnen aan bijstandsgerechtigden met redelijke perspectieven op de arbeidsmarkt tijdelijk (kabinet: 6 maanden) onbetaalde arbeid opleggen.
2) Dat kan niet collectief, maar pas na individueel onderzoek.
3) Uit dit onderzoek moet blijken dat betrokkene baat heeft bij het opdoen van werkervaring of moet wennen aan het verrichten van betaalde arbeid.
4) Het mag alleen als onderdeel van een traject richting reguliere betaalde arbeid.
5) Bezuinigingen mogen niet het doel zijn, dus ID-banen vervangen door onbetaald werk door bijstandsgerechtigden mag niet.
6) Er mag niet sprake zijn van een feitelijke dienstbetrekking.
7) Het een en ander moet vastgelegd te worden in een beschikking en een contract.
8) Voor cliënten met weinig of geen kansen op de reguliere arbeidsmarkt kan de gemeente onbeloonde arbeid op eigen initiatief van de cliënt toestaan of stimuleren, bijv. als middel tegen maatschappelijk isolement.
Verplichting tot onbetaalde arbeid mag niet collectief worden opgelegd. De praktijk in Helmond en Den Bosch (en elders) heeft geen wettelijke basis, maar is gebaseerd op bluf en intimidatie.
Leeuwarden, 20-6-2003
Voorzitter & secretaris PEL
(aanpassing ClRd: 5-8-2004)
De staatssecretaris over werken met behoud van uitkering
- Aan het ontvangen van een bijstandsuitkering is niet de verplichting verbonden om een tegenprestatie te leveren in de vorm van productieve arbeid. Voorzieningen worden aangeboden in het kader van de bevordering van de uitstroom uit de bijstand en zijn gericht op het bevorderen van de mogelijkheden van de cliënt om uit te stromen naar betaalde arbeid. De activiteiten (..) verschillen daarom essentieel van productieve arbeid op basis van een arbeidsovereenkomst. Het kenmerk van een arbeidsovereenkomst is immers dat de werknemer zich tegenover het ontvangen van loon verbindt tot het doen van productieve arbeid met het oog op het realiseren van het bedrijfsdoel van de werkgever. Bij het aanbieden van 'werken met behoud van uitkering' als voorziening gericht op arbeidsinschakeling dient het college steeds dit verschil in karakter tussen de rechten en plichten bij het ontvangen van bijstand en de verhouding tussen werkgever en werknemer in het kader van een dienstbetrekking voor ogen te houden.
- Een en ander betekent concreet onder meer dat de aangeboden werkzaamheden onder de noemer 'werken met behoud van uitkering' altijd vervat moeten zijn in een individuele beschikking. Het betekent ook, dat het college niet mag weigeren een uitkeringsaanvraag in behandeling te nemen als de cliënt (...) te kennen geeft niet aan het aanbod te willen meewerken.(...)
- Het traject dient in de vervolgfase zo te zijn vormgegeven dat er geen situatie ontstaat die vergelijkbaar is met een reguliere arbeidsovereenkomst. Zo zullen de activiteiten per definitie tijdelijk moeten zijn en zich (...) moeten onderscheiden van de werkzaamheden die bijv. bij diezelfde werkgever worden verricht in het kader van een dienstbetrekking. Dat kan door zorg te dragen voor een forse component scholing of training of door het formuleren van toetsbare leerdoelen aangevuld met specifieke afspraken over 'arbeidstijden', 'tussenstappen' en/ of bemiddelingsactiviteiten.
- Het naleven van deze voorwaarden is van belang omdat zo de kans aanzienlijk vermindert dat de rechter concludeert dat er sprake is van schending van het beginsel van gelijke behandeling van werknemers en/of dat er sprake is van een door de partijen niet beoogde feitelijke arbeidsovereenkomst. Bovendien wordt zo voorkomen dat 'verdringing' optreedt van al dan niet gesubsidieerde arbeid waardoor er minder vraag ontstaat naar reguliere of gesubsidieerde arbeidskrachten.
Uit: 2e Kamerstuk 28 870 nr. 102 (2003-2004)
Rutte's opvolger Van Hoof had een iets andere kijk op dwangarbeid, minder liberaal, meer feodaal zogezegd. Van diens opvolger Aboutaleb valt, gezien zijn beleid als wethouder in Amsterdam, niets beters te verwachten. Er zijn inderdaad zorgwekkende ontwikkelingen (binnenkort meer)
Meer informatie
Interessante gerechtelijke uitspraak 1: Verlaging van de bijstandsuitkering van eiser wegens het niet of in onvoldoende mate meewerken aan een door het college aangeboden voorziening gericht op arbeidsinschakeling. Weigering medewerking is niet verwijtbaar, omdat het college eiser niet zonder meer naar het Trainingscentrum kon sturen zonder dat naar zijn individuele situatie is gekeken. Beroep wordt gegrond verklaard.
De uitspraak van 8-10-2008 (LJN BF7284, Rechtbank Arnhem). Hoger beroep van 1-10-2009: onvoldoende belang bij een oordeel over dwangarbeid.
Interessante gerechtelijke uitspraak 2: "Als 55-jarige vrouw met een opleiding op hbo-niveau, klein van postuur en nog lijdend aan de gevolgen van een chronisch vermoeidheidssyndroom, werd zij door de gemeente Almere, die bij dit beleid samenwerkt met Stichting Kompaan, een reïntegratiebedrijf met een blijkens een recent item op Omroep Flevoland dubieuze reputatie wat betreft zijn financiële integriteit, in een oranje hesje in de brandende zon en veelal zonder enige hygiënische voorziening, verplicht te schoffelen en papier te prikken, vaak onder intimidatie en afblafferij en onder voortdurende bedreiging van korting op of intrekking van haar uitkering. Daarbij moest zij aanzien hoe naast haar zieke en soms zelfs invalide mensen, die door Arbo-artsen die het kennelijk niet zo nauw nemen met hun beroepseer, arbeidsgeschikt waren verklaard, door opzichters van Kompaan hardhandig te werk werden gesteld. De Almeerse schoffelaarster heeft de haar aangedane vernedering met moeite negen weken kunnen volhouden, zich toen overspannen ziek gemeld en een rechtszaak aangespannen tegen de gemeente, die ze vervolgens gewonnen heeft."
De uitspraak van 13-08-2008 (LJN BH4271, Rechtbank Zwolle), gepubliceerd op 27-02-2009.
Interessante gerechtelijke uitspraak 3: "Na eerder de bestuursrechter oordeelt nu ook de kantonrechter in een civiele procedure dat bijstandsgerechtigden niet door gemeenten gedwongen kunnen worden elke vorm van arbeid te accepteren omdat 'het niet de bedoeling is dat zij thuis zitten, maar aan het werk zijn'."
Deze uitspraak doet afbreuk aan de 'work first' aanpak, waarbij gebruik van de bijstand wordt ontmoedigd door uitkeringsgerechtigden te dwingen om eenvoudig werk te doen.
De uitspraak van 12-03-2009 (LJN BH7799, Rechtbank Amsterdam).
Interessante gerechtelijke uitspraak 4: Arbeidsgehandicapte. Maatregel gemeente Leiden: Verlaging bijstand voor de duur van een maand met 50%. Niet voldaan aan verplichtingen tot arbeidsinschakeling. De Raad: Van geen van de drie aan appellante aangeboden vacatures kan worden gezegd dat er sprake is geweest van bemiddeling naar een concrete dienstbetrekking. De Raad vernietigt de aangevallen uitspraak, verklaart het beroep tegen het besluit gegrond en veroordeelt de gemeente Leiden tot het betalen van de proceskosten.
De uitspraak van 7-07-2009 (LJN BJ2820, Centrale Raad van Beroep).
Kleerhangers sorteren of creperen Sinds de invoering van de WWB kent Nederland een praktijk van gedwongen tewerkstelling (7-5-2007).
Work First: wie niet werkt, zal niet eten MUGweb 2/2007 -
Van cliënt tot schadelast MUGweb 6/2005
Dwangarbeid in Arnhem: Op 21 maart 2005 opende reïntegratiebureau SagEnn de "werkfabriek" in Arnhem. Bijstandsgerechtigden moeten hier productiewerk doen.
Forced labour Duitse website over sociale onzekerheid en dwangarbeid.
Door het stof voor een uitkering
DEN HAAG - "Vouw doosjes in elkaar, raap kauwgom van de straat, doe alles wat ze vragen, zeg ja en amen en vraag niets. Anders riskeer je een korting op je uitkering of je verliest hem."
Dat is 'work first' volgens de Arnhemse Jacqueline Grosman. Of je nu een universitaire opleiding hebt of niets, of je twintig jaar gewerkt hebt of nog nooit: voor work first-trajecten doet het er niet toe. Wie een bijstandsuitkering aanvraagt, wordt verplicht te werk gesteld in een fabriek, bij het schoonmaken van kantoren of bij het volgen van cursussen. Werken en hulp bij het vinden naar een baan, in ruil voor een uitkering. Maar volgens Grosman is de realiteit anders. "Het is vernederend, intimiderend en ze helpen mensen alleen maar verder de ellende in. Ze zeggen dat je moet werken om arbeidsritme te krijgen. Dat had ik al.(...) Ik ben er negatiever uitgekomen dan ik er inging."(...) "Ik moest doosjes vouwen in een fabriek. Kan iemand mij uitleggen hoe dit mij moet helpen naar een nieuwe baan?" Na drie maanden werken, zat ze weer thuis.
Vragen stellen was volgens haar taboe. "Als je informeerde hoe het zat met vakanties, kreeg je een snauw. 'Als je zo gaat beginnen, moeten we dat aan de gemeente rapporteren', zeiden ze. Oftewel: je raakt je uitkering kwijt."(...) Cliëntenraden, Bijstandsbond en Sociale Alliantie, allemaal horen hetzelfde verhaal. "Mensen voelen zich geïntimideerd, krijgen nauwelijks begeleiding en moeten soms de meest nutteloze klussen en cursussen doen", zegt Piet van der Lende van de Bijstandsbond. Van de Sociale Dienst in Amsterdam moesten werklozen in een kring gaan staan en zo snel mogelijk autobanden aan elkaar doorgeven. "Op die manier moesten ze leren samenwerken. Wie een band liet vallen kon dit blijkbaar niet."
Diverse dagbladen, 6-1-06
Veel misbruik van gratis bijstandswerkers
Werkgevers maken op grote schaal misbruik van de regeling waarmee zij twee jaar lang gratis gebruik kunnen maken van bijstandsgerechtigden. De regeling is bedoeld om werklozen arbeidsritme te laten opdoen, maar werkgevers zetten ze in voor reguliere banen zonder dat ze ze in dienst willen nemen.
Ook worden bijstandsgerechtigden door re-integratiebedrijven tegen een scherp tarief verhuurd aan commerciële bedrijven. Dat blijkt uit onderzoek van deze krant. De praktijk wordt bevestigd door advocaten, de Bijstandsbond en een re-integratiebedrijf. Bijstandsgerechtigden worden ingezet als verkoper, cateringmedewerker, kleuterleidster, receptionist of planner. Volgens Piet van der Lende van de Bijstandsbond draaien sommige organisaties al voor een belangrijk deel op bijstandsgerechtigden.
Directeur Hans Zuiver van de welzijnsstichting Combiwel erkent tientallen bijstandsgerechtigden in dienst te hebben. De meesten zal hij na afloop geen baan aanbieden. ,,Veel van deze mensen zijn geen CAO-loon waard. Zolang dat niet verandert, is het voor een werkgever interessanter nieuwe gratis mensen binnen te halen.''
De stichting Varkens in Nood heeft structureel meerdere bijstandsgerechtigden in dienst als publieksvoorlichter. ,,Zij zijn gratis. Hier betaalde krachten op zetten, loont niet'', zegt directeur Hans Baaij.
In Amsterdam zijn tot nu toe bijna tweeduizend bijstandsgerechtigden in een dergelijke participatiebaan gezet. Volgens advocaten en de Bijstandsbond worden bijstandsgerechtigden ook in andere steden, zoals Leiden en Purmerend, misbruikt. Bijstandsgerechtigden die een participatiebaan weigeren, worden gekort op hun uitkering.
,,Dit is een grof schandaal'', stelt bestuurder Leo Hartveld van de FNV-vakcentrale. ,,Dit is misbruik maken van bijstandsgerechtigden.''
Bijstandsgerechtigden die verplicht met behoud van uitkering werken, worden soms ook tegen laag tarief verhuurd aan commerciële bedrijven. Het gaat om de Bloemenveiling Aalsmeer en tuinderijen in de omgeving van Amsterdam, erkent directeur Piet Dek van het re-integratiebedrijf Pantar dat alle Amsterdamse bijstandsgerechtigden bij participatiebanen begeleidt. Volgens hem gaat het weliswaar om reguliere functies, maar kunnen bijstandsgerechtigden dat werk alleen doen als ze intensief worden begeleid.
,,Dit is precies waar we bang voor waren. Dit is gewoon uitbuiting'', zegt SP-Kamerlid Sadet Karabulut. Met name de verhuurconstructie vind ze van geen kant kloppen. ,,Er wordt dubbel aan een bijstandsgerechtigde verdiend.'' GroenLinks-Kamerlid Ineke van Gent: ,,Dit is om misselijk van te worden. Iedereen haalt hier het maximale uit de regeling. Ondertussen worden die mensen nauwelijks geholpen. Hier moeten paal en perk aan worden gesteld.''
Kranten aangesloten bij de 
12-07-2008.
Wie mensen vernedert, onderbetaalt en uitbuit bereikt uiteraard dat zij zich 'niet CAO-waardig' zullen opstellen op de werkplek.
http://www.clientenraad-leiden.nl/ - Redactie en vormgeving: Studio ML